Wat als een gewone antibioticakuur voor bijvoorbeeld blaasontsteking niet meer helpt? Of als je dood kan gaan door een simpele infectie? Of als je niet meer een gewone heupoperatie kunt doen zonder gevaar op een levensgevaarlijke complicatie? Ziekmakende bacteriën hebben altijd antibiotica als tegenstander gehad. Maar dit middel lijkt bijna uitgewerkt. Met als reden dat bacteriën resistent raken.

Update 24 oktober: bekijk hier de uitzending van Dokters van Morgen over bacteriofagen.

Antibioticaresistentie staat in de top drie van de meest zorgelijke ontwikkelingen in de wereld. Wereldwijd sterven 700.000 mensen per jaar aan infecties waar geen middel meer voor is. De WHO, de World Health Organisation, roept op tot actie.

In Nederland hebben we bijvoorbeeld last van de beruchte ziekenhuisbacterie MRSA. Deze Methicilline Resistente Staphylococcus Aureus hebben we in Nederland nog goed in de hand omdat ziekenhuizen in Nederland erg op de verspreiding en hygiëne letten. MRSA slaat toe als de weg naar de binnenkant van het lichaam wordt vrijgemaakt, zoals op de operatietafel of als je een infuus hebt.

Maar professor dr. Jan Kluytmans, microbioloog en infectiepreventiespecialist, zegt: 'Bacteriën houden zich niet aan grenzen. Ze kunnen zich verspreiden omdat mensen ze meenemen uit het buitenland. Ziekenhuizen en instellingen zijn daarom waakzaam als het gaat om mensen die met infecties uit het buitenland komen, bijvoorbeeld een land als Griekenland waar resistentie uitgebreid voorkomt. Deze patiënten worden in quarantaine geplaatst als ze een ziekenhuis binnenkomen of ze worden getest of er resistente bacteriën zijn.'

Antibiotica zonder doktersrecept

In China of India is het probleem nog veel groter. Daar lopen veel mensen rond met bacteriën waar al niets meer tegen bestand is. Dit komt omdat mensen antibiotica massaal zonder recept kunnen krijgen en ze volstrekt oncontroleerbaar gebruiken. Met als gevolg dat ze daar nu vaak niet meer werken. Ook doen boeren daar in vee- en pluimveehouderij goedkoop aan infectiebestrijding door ruimhartig antibiotica aan het veevoer te voegen. In Nederland wordt antibioticagebruik in dierenvoer al jaren aan banden gelegd. Ook zijn artsen hier heel terughoudend met het voorschrijven van antibiotica om resistentie tegen te gaan.

Tot zover de vrees

Aan het voorkomen van resistentie wordt al jaren hard gewerkt. Nieuwe medicijnen worden ontwikkeld, oude antibiotica weer opgekrikt en bacillen bestudeerd.

In alle projecten van Nederlandse bodem heeft één optie nog geen plek gekregen. Dit is het behandelen van resistente patiënten met de zogenaamde bacteriofaag. Een bacteriofaag is een virus dat bacillen kapotmaakt en zich niets aantrekt van de resistentie van een bacil. Het organisme laat de zieke bacil exploderen. Door zijn DNA te injecteren in de bacil blaast de faag deze als het ware op. Fagen zijn in natuurlijke balans met de bacteriën die in ons lichaam leven. Ze zijn overal te vinden en op maat te kweken. Bij elke bacterie is een faag te vinden die de bacterie kan laten exploderen.

Experimenteel middel toedienen

In het militair hospitaal Koningin Astrid in Brussel is dr. Jean Paul Pirnay hoofd van het fagenlab. Hij produceert fagen voor mensen die aan het eind van hun latijn zijn. Antibiotica werken niet meer voor deze patiënten. Hij gebruikt hierbij de verklaring van Helsinki (artikel 37) die het toestaat met goedkeuring van de patiënt een experimenteel medicijn toe te dienen wanneer niets anders meer helpt. Zo produceerde hij ook fagen voor Bart Vissers die door doorligwonden de gevaarlijke Pseudomonas bacterie opliep.  Hij kon geen antibioticakuur meer verdragen en dreigde te sterven. Hij had al maanden kuren achter de rug. Dr. Serge Jennes, hoofd Brandwondencentrum diende hem als laatste redmiddel een fagenkuur toe. De Pseudomonasbacterie verdween. De Belgische minister van Volksgezondheid heeft onlangs toestemming gegeven om apotheken in België ook fagen te laten verstrekken. Dr. Pirnay kan ze in zijn lab ontwikkelen, in eerste instantie voor 'hopeloze gevallen' en voor gecontroleerde studies. Als deze applicaties succesvol zijn, dan hoopt Pirnay dat de industrie deze fagen op grotere schaal zal produceren.

Meest uiteenlopende kwalen

Het Eliava instituut in Georgië is al sinds de jaren twintig van de vorige eeuw met deze techniek bezig. Het instituut in Tblisi is in 1923 opgericht. Het is daar heel normaal om voor een fagenbehandeling te kiezen. De wachtkamer zit vol met Georgiërs met de meest uiteenlopende kwalen. Maar sinds een paar jaar komen er ook vanuit Amerika, Frankrijk, India, Zwitserland en zelfs uit Uruguay patiënten die als laatste redmiddel voor een fagentherapie kiezen. Zij komen uit landen waar antibioticagebruik buitensporig is en resistentie daardoor ook.

Pranav Johri is een Indiase man die in India niet meer behandeld kan worden voor zijn prostaatontsteking. Een speciale voor hem geprepareerde faag heeft hem voor de helft van zijn klachten afgeholpen. Deze week is hij in Tblisi in het Eliava instituut voor een nieuwe kuur.

'Farmaceuten zijn huiverig om te investeren'

In Nederland zijn we nog niet zo ver met fagen. En hoe komt dat? 'Farmaceuten zijn tot nu toe huiverig om te investeren in de ontwikkeling van fagen', zegt Universitair hoofddocent Stan Brouns van TU Delft. Hij heeft een lab waar hij fagen kweekt. Hij vindt dat fagen meer aandacht verdienen. Er gaat nog geen overheidsgeld naar de ontwikkeling van fagen als oplossing voor resistentie. 'Onterecht', zegt Brouns. 'Fagen hebben veel voordelen'. Toch vindt ook hij dat er naast fagen ook nieuwe vormen van antibiotica moeten komen. 'Niet alle problemen met resistentie kunnen door fagen opgelost worden'.